2008 Yılı Perakende Endeksi

Yönetici Özeti
2008 yılında Türk organize perakende sektörü büyümeyi sürdürdü
Organize perakende sektörü 2008 yılını %7 büyümeyle kapatmıstır. Ekim ayı ve sonrasında
finans sektöründe baslayan küresel krize ragmen, sektör ciro ve istihdam büyümesini
sürdürmüstür. Organize perakendenin önceki aylarda da hissedilen yavas büyüme trendine
girmesi sonucunda yıllık büyümesi de tahminlerin altında gerçeklesmistir.
Sektörün 2006 ve 2007 yıllarında %10'luk büyüme oranlarıyla ekonomideki genel büyüme
oranlarının üzerine çıkmayı basardıgını burada özellikle vurgulamakta fayda vardır.
Öte yandan, 2008 yılı 1. ve 2. 6 aylık dönemleri incelendiginde büyüme hızlarında fark
görülmektedir. Sektör cirosu 2008 yılı ilk yarısında 2007'nin aynı dönemine göre %11
büyürken, bu oran ikinci yarıda %3'e gerilemistir. Mevsimsellik faktörü de göz önünde
bulundurularak çeyreklerdeki büyüme dikkate alındıgında son çeyrekte %3 daralma oldugu
gözlenmektedir. Diger sektörlerdeki (örnegin otomotivde %25 seviyelerine varan) daralmalar
düsünüldügünde, organize perakende etkili kampanyalarla cirolarını görece olumlu bir
seviyede tutmayı basarmıstır.
Sektör krizin geldigini çok önceden hissetmesine ragmen istihdamdaki artıs grafigini 2008?de
de sürdürmüstür. 2008 yılında sektör istihdamı %10 artmıstır. Kasım 2008?deki %13'lük
issizlik seviyesinin Türkiye?yi 58 ülke içinde 3. sıraya çıkarttıgı düsünüldügünde, bu artıs
sektörü ekonominin temel istihdam yaratıcıları arasına koymustur.
Sektör yatırımları da 2008 yılında devam etmis ve magaza sayısı %21 artmıstır. Aynı
sekilde, yıl içindeki yatırımlarla toplam satıs alanı da %20 artmıstır.
Bu noktada söylenmesi gereken, sektörün verimlilik oranının kayda deger düzeyde
düsmesini göze alarak, hem istihdamını arttırmıs hem de tüketicisini hiçbir destek almaksızın
memnun etmeyi basarmıs olmasıdır. Bir yıl boyunca gözlenen, tüketici güven ve beklenti
endekslerindeki dibe vurusa ragmen, perakende sektörü tüketicisinin ilgisini ve güvenini
yakalama konusunda takdir edilecek bir çaba sarfetmistir. Bu süre boyunca sektör destek
almadan mevcut durumunu sürdürmeyi ve hatta iyilestirmeyi basarmıstır.
Perakende sektörümüz, gelismis ülkelerde Ekim ayı sonrasında görülen tüketim
oranlarındaki düsüsten etkilenmistir. ABD 1964'ten beri en düsük tüketim seviyelerini
yasamıs, İngiltere ve Almanya?da da perakende tüketiminde tarihi düsüsler kaydedilmistir.
Öte yandan, gelismekte olan pazarlarda büyüme devam etmistir. Örnegin, Hindistan
organize perakende pazarı yıl içinde %30 büyüyerek perakende yatırımlarını çekmeyi
sürdürmüstür. Benzer sekilde Çin?de %21, Rusya?da ise %17 ciro büyümesi yasanmıstır.
Türkiye?nin de içinde bulundugu Dogu Avrupa ülkelerinin, 2008 yılında oldugu gibi 2009'da
da yatırım çekmeye devam etmesi beklenmektedir.

2008'de ciro artısı hız kesti
Endeks?e göre organize perakende sektörü ciro artısı 2008 yılında hız kesmistir. Ciroların
mevsimsel olarak önemli bir arıts gösterdigi Aralık ayında bile görece düsük bir performans
yakalanmıstır. 2008 Aralık ayı 2007'nin aynı dönemiyle kıyaslandıgında aylık ciroda %4
daralma yasanmıstır. 2007 Aralık ayının bir önceki yılın aynı dönemiyle kıyasında ise %11
büyüme gözlenmistir.
Sektör cirosunun 12 aylık büyümesi ise %7 olmustur.

(Büyük halini görmek için grafiklerin üstüne tıklayınız)

Gıda ve gıdadısı perakende cirolarına baktıgımızda ise gıda perakendesi cirolarında yıl
içinde %4,5 artıs yasanmısken bu oran gıda dısında %10 seviyesindedir. Öte yandan hazır
giyim alt sektörüne bakıldıgında 2008 yılı içinde ciro artısı %16'yı bulmustur.
Kurban Bayramı ve yılbası harcamaları cirolarda mevsimsellik etkisi yaratmaktadır.
Bankalararası Kart Merkezi verilerine göre, 2008 Aralık ayındaki kredi ve banka kartıyla
yapılan Kurban Bayramı harcamalarında geçen yılın aynı dönemine göre %23 artıs
yasanmıstır.
2006-2008 yıllarının 12 aylık hareketlerini kıyasladıgımızda, 2008 yılı mevsimsel trendlerin
dısında kalan dalgalanmalarıyla öne çıkmaktadır. Bu dalgalanmayı incelerken özellikle hazır
giyim perakendesinden kaynaklanan, Agustos dönemindeki ciro artıslarının da göz önünde
bulundurulması gerekir. Sektör önceki yıllarda da bu dönemde ciro artısı yasamıs; ancak
2008?de bu artıs daha yüksek gerçeklesmistir. Öte yandan, takip eden Eylül-Ekim
dönemindeki düsüsten sonraki aylık cirolarda görece toparlanma olmus; ama 2008 yılı son
çeyreginde 2007 yılı aynı dönemine göre %3 daralma yasanmıstır.

 

Organize perakendenin büyümesinin 2007 yılında oldugu gibi 2008'de de özel tüketim
harcamalarının üstünde oldugu görülmektedir. Özel tüketimde 3 aylık dönemleri önceki yılın
aynı dönemleriyle kıyasladıgımızda yıl içinde fark edilir bir yavaslama; hatta küçülme
yasamıstır. 2008 yılı dünya genelinde oldugu gibi Türkiye?de de tüketici harcamalarında
daralma yılı olmustur. Öte yandan, son çeyrekteki organize perakende daralması özel
tüketim harcamalarının daralmasından daha az gerçeklestiginden, sektör düsüs yasadıgı
dönemi bile görece iyi bir sekilde kapatmıstır.

 

Sektör, 2008 yılında tüketici güvenindeki hareketleri yakından takip etmis ve tüketicinin
hassasiyetlerini bire bir yasamıstır. Nisan-Mayıs ve Eylül-Ekim dönemlerindeki politik
istikrarsızlıgın özel tüketim seviyelerine yansıması dogal olarak perakende sektörü
üzerinden olmustur.
CNBC-e Tüketici Güven Endeksi, Nisan?da 54,46, Ekim'de 54.44 ve Kasım ayında 53,60 ile
kaydedilmis en düsük seviyeleri görmüstür. Aynı dönemde Tüketici Beklenti Endeksi de
44.36 ve 45.29 ile taban yapmıstır. TÜ
K Tüketici Güven Endeksi ise Kasım- Aralık
döneminde en düsük degerini kaydetmistir. Öte yandan, özel tüketimdeki düsüs ve
beklentilerdeki olumsuz tabloya ragmen organize perakende ciroları olumlu performansını
sürdürmüstür. Dolayısıyla, Türk tüketicisi, tüketim seviyesinin düstügü kriz dönemlerinde
kaliteli ve güvenilir alısveris kaygısı, indirim dönemlerinden faydalanmak amacıyla
gelenekselden organize perakendeye yönelmistir.

 

Organize perakende istihdamı arttırmaya devam ediyor
2008 yılı boyunca mevsimsellik etkisi dısında organize perakende sektörü istihdam artısını
düzenli bir sekilde sürdürmüstür. 2007 yılına göre istihdam artısı %10 olmustur. 2007 yılında
bu artıs %26 idi; ancak bunda 2007 yılının yeni yatırımlar açısından parlak bir dönem
olmasının da etkisi bulunmaktadır.
2009 yılının ilk aylarında az da olsa düsüs beklenmektedir.

Gıda ve gıda dısı ayrımlarına baktıgımızda, gıda perakendesi istihdamı 2008 yılında %14
artıs göstermistir. Gıda dısı perakendede ise artıs %9 düzeyinde olmustur.
Firma kadrosunda bulunan magaza çalısan sayısı gıdada % 14, gıda dısında %7, toplamda
ise %9 artmıstır.
Firma kadrosunda bulunmayan ve mevsimsel isgücü ihtiyacını karsılamak için alınan
magaza çalısanı sayısı ise toplamda %32 artmıstır. Bu da kadro dısındaki magaza
istihdamının kadrolu istihdama göre çok düsük bir oranda oldugunu bir kez daha
göstermektedir.

 

Toplam çalısan basına aylık ciro endeksi, yatırımların dönüsüne istihdamın katkısını
anlamak için önemli bir ölçüttür. Aralık ayında çalısan basına ciro, önceki yıllardaki
mevsimsel yükselisini yakalayamamıstır. Bunda istihdamdaki %10'luk artısın %7'lik ciro
artısının önünde seyretmesi etkili olmustur.
Organize perakende sektörü, kısa dönem ciro hareketlerinin etkisinde kalmadan, istihdamda
uzun vadeli bir politika izlemektedir. Böylece sektör, çalısana yatırım yapmakta ve beseri
sermayeyi gelistirmektedir.

 

2008'de perakende sektörüne yatırımlar devam etti
Toplam magaza sayısı 2008 yılında 2007?ye göre %21 artıs göstermistir. Gıda perakendesi
magaza sayısı %33, gıda dısı perakende magaza sayısı ise %13 artmıstır.

Toplam hizmet alanı artısı AMPD Toplam Metrekare Endeksi?nden takip edilmektedir.
2008?de toplam metrekare alan yıllık %20 artmıstır. Bu artıs gıda perakendesinde %20,
gıdadısında %19 seviyesinde olmustur. Dolayısıyla, yıl boyunca sektöre yapılan yatırımlar
sürmüs ve hatta ciro artıs hızının önüne geçmistir.

Perakende sektöründeki bu büyümeye paralel olarak alısveris merkezleri toplam kiralanabilir
alanı da büyümüstür. Jones Lang LASalle verilerine göre, AVMlerin TKA?sı 2007'ye göre
%25 artısla 3,8 milyon metrekareden 4,9 milyon metrekareye ulasmıstır. Toplam AVM sayısı
da 2008 yıl sonu itibariyle 206 olmustur. AVMlerin %50'si 5 bin -20 bin metrekare arası
büyüklüktedir.

 

Sektör yatırımlarının realizasyonunun önemli bir göstergesi de Metrekare Basına Ciro
Endeksi?dir. 2007-2008 dönemine bakıldıgında, metrekare artıs hızıyla metrekare basına
ciro artıs hızı arasındaki makasın giderek açıldıgı, sektöre yapılan büyük yatırımın henüz
ciro büyümesine aynı oranda yansımadıgı görülmektedir.

2009 yılında sektör yatırımlarının sürmesi; ama önceki yıllara göre hız kesmesi
beklenmektedir. Öte yandan, bu yavaslama sektör için bir kayıp degil bir fırsat olarak
görülmelidir. Organize perakende sektörü yasadıgı yogun yatırım ve hızlı büyüme dönemini
sindirme fırsatı bulacaktır.
Hızlı bir büyüme dönemi sonrasında sektör belli konularda yenilenme ihtiyacı duymaktadır.
Bu yenilenme, süren yatırımlar için de alt yapı olusturacaktır. Tedarik zinciri ve stok
politikasının gözden geçirilmesi, İK egitimleri ve müsteri odaklı arastırmalar sayesinde
hizmet alanı artısının gerektirdigi degisiklikler gerçeklestirilecektir. Böylece büyümenin
cirolara da yansıması ve metrekare basına ciro endeksinin yükselmesi saglanacaktır.

 

Tüketici daha sık; ama daha az alısveris yaptı
Kayıtlı ekonominin itici gücü olan organize perakende sektörü, ciro artısının yanında fis
sayısını da temel bir gösterge olarak almaktadır. Fis sayısı 2008 yılı içinde toplamda %17
artmıstır. Gıda perakendesinde bu artıs %15, gıda dısı perakendede ise %23 olmustur.

Fis basına ciro endeksi tüketicinin alısveris sıklıgı ve alısveris basına harcama alıskanlıgını
yansıtmaktadır. Fis Sayısı %17 artarken, cirolar %7 artmıstır. Buna göre, Türk tüketicisi
2008?de alısveris sıklıgını arttırmıstır; ancak alısveris basına harcadıgı miktar düsmüstür.

Fis sayısı ve alısveris sepeti kapsamı mevsimsellik etkisi göstermektedir. BKM verilerine
göre, 2008 yılında 2007 yılına göre Anneler Günü?nde %23, Babalar Günü?nde %18 ve
Kurban Bayramı?nda ise %23 ciro artısı yasanmıstır. Dolayısıyla, bu alısverisler fis sayısına
da yansımıstır.

 

2008 yılı Hızlı Tüketim Ürünleri pazar degerlendirmesi
AC Nielsen 2008 yılı arastırmasına göre, 2007?de 31,3 milyar dolar olan Hızlı Tüketim
Ürünleri (FMCG) pazarı 2008?de %13 büyüyerek 35,4 milyar dolar seviyesine çıkmıstır.
Sigara hariç büyüme ise %13,9 olarak gerçeklesmistir. Enflasyondan arındırılmıs reel
büyüme ise sigara dahil %2,4, sigara hariç %3,1 olmustur. Toplam HTÜ cirosunun %87'si
gıda ve sigara satıslarından olusurken geriye kalan büyüme kisisel bakım ve temizlik
ürünlerinden gelmektedir.

Nielsen?in degerlendirdigi yaklasık 100 HTÜ kategorisi içinde en fazla paya sahip olan ilk 10
kategorinin toplam HTÜ pazarından aldıgı pay sigara dahil % 70, sigara hariç % 30'dur.
Süpermarket pazarında ise ilk 10 kategorinin sigara hariç payı % 41?lik bir oranla daha
yüksek çıkmaktadır.
Tüketicilerin %59'u geçtigimiz 6 ay içinde hane giderlerinde kısıtlama yaptıgını ve gelecek 6
ay içinde de kısıtlama yapmaya devam edecegini belirtmistir. Agustos 2008?e göre Aralık
2008?de kısıtlama yapan ve yapmayı planlayan kisi sayısında en çok artıs gösteren ilk üç
harcama grubu egitim, saglık, kira-yakıt-elektrik-su iken, en az artıs olan ilk üç grup ise
giyim, dinlenme- tatil- eglence ve kisisel bakımdır.
Bankalararası Kart Merkezi?ne göre banka kartı ve kredi kartıyla yapılan harcamaların
toplam cirosu ortalama olarak %31 artmıstır. Farklı sektörlerdeki harcama seviyesi ve yıllık
degisim tabloda özetlenmistir.

Kredi kartı kullanım adedi yıl içinde ortalama olarak %17 artmıstır. Bu artısta, 2008 yılında
tüketicinin ödemeyi geciktirmek veya taksitlendirmek için kredi kartı kullanmasının da payı
vardır.

Dünyadan perakende sektörü gelismeleri

İngiltere
İngiliz perakende satısları 2008 yılında %3.2 büyüme göstermistir. Yıl içinde yaklasık
500,000 metrekare satıs alanı artısı olmustur. İngiliz perakendeciligi 2009 yılında
"Perakende Güdümünde Yenilenme" politikası belirlemistir. Bu politikaya göre sektör
istihdam yaratma, ekonomik büyümeyi tetikleme ve tüketim harcamaları arttırma kapasitesi
sayesinde ekonominin toparlanması için ana mekanizmadır. Tüketiciden gelen yesil ürün
talebi sürdügünden sektör 2009 yılı için "yesil perakendecilik" hedefi koymustur.

ABD
ABD motorlu tasıt hariç perakende satısları 2008 yılında %0.6'lık küçülmeyle 3,6 trilyon dolar
olmustur. NRF?e göre, mevsimsel düzeltme yapılmamıs satıs miktarı düsüsü %2.2
seviyesinde gerçeklesmistir. Hazır giyim magazalarındaki satıslar ise yıllık %7.15 düsüs
yasamıstır. Aralık- Ocak aylarındaki tatil dönemi satıslarında yasanan %2.8 düsüsle
1995'ten bu yana ilk kez artıs görülmemistir.

İtalya
İtalya?da, 13,1 milyon metrekare toplam kiralanabilir alan ve yaklasık 800 alısveris merkezi
mevcuttur. Alısveris merkezlerinin ortalama alanı 16,500 metrekaredir. 1000 kisi basına TKA
ise 220 metrekaredir. Gıda fiyatları baz alınarak bakıldıgında,
talyan perakende satısları
Haziran 2008- Haziran 2007 kıyasında %2.1 büyüme kaydetmistir.

Rusya
Rus perakende sektörü 2008 yılı satısları %17 artısla 417 milyar dolar olmustur. Gıda
perakendesi ise %15 artısla 172 milyar dolar seviyesine çıkmıstır. Gıd servis zincirleri
satısları da yaklasık %19 büyümeyle 32 milyar dolara ulasmıstır.

Polonya
Polonya perakende satısları 2008'de yükselisini sürdürürken zayıflayan ekonomi ve tüketici
harcamalarındaki düsüsten de etkilenmistir. Aralık ayı perakende satısları %6.6 artmıstır.
2008 yılındaki yıllık perakende satısı büyümesi %12.9 ile önceki yılın üstünde gerçeklesse
de, bu büyümenin temelinde ilk yarıdaki yüksek performansın etkisi olmustur. Artan issizlik,
maas ve harcanabilir gelir sebebiyle en azından 2009 ilk yarısında satıslarda az da olsa bir
düsüs beklenmektedir.

Çin
Çin perakende sektörü 2008 yılında %21.6 büyüyerek 1,6 trilyon dolar seviyesine ulasmıstır.
Çin perakende satısları devlet tesvikiyle saglanan tüketim harcamalarındaki artıstan
beslenmektedir. Bu artıs ihracat ve üretime de pozitif yansımıstır. Çin?de perakendede
yaratılan 2 kisilik istihdam tedarik zincirinde 1 kisilik istihdama dönüsmektedir.

Hindistan
Northbridge Capital uluslararası danısmanlık firmasına göre, 2008 yılında Toplam içinde
%15 paya sahip Hint organize perakende sektörü, %30 büyüyerek 400 milyar dolar ciroya
ulasmıstır. 2010 yılında toplam içinde %20 payla 700 milyar dolar seviyesine çıkacagı
öngörülmektedir. Organize gıda perakendesinin cirosunun toplam perakende cirosu içinde
payı %3.7'dir. Hint hükümeti, gıda perakendesinde 5 yılda %400 büyüme hedeflemektedir.
Bu hedef, 2015?e kadar gıda perakendesindeki dıs ticaret payının iki kat büyümesini
içermektedir. Bu amaçla hükümet, vergi indirimi ve gıda isleme sektörü için tesvik gibi
uygulamalar planlamaktadır.